Η Μοναξιά

Το

2002, σε μια έρευνα σχετική με τη μοναξιά, οι ερευνητές ζήτησαν από άτομα 50 ετών και άνω να απαντήσουν σε μια σειρά ερωτήσεων σχετικά με τη σωματική και ψυχική τους υγεία. Ορισμένες ερωτήσεις:

Πόσο συχνά νιώθεις

1) Έλλειψη συντροφικότητας

2) Απογοήτευση

3) Απομονωμένος από τους άλλους

Οι συμμετέχοντας απάντησαν δίνοντας βαθμολογία σε μια κλίμακα από 0 (σχεδόν ποτέ ή ποτέ) έως 3 (συχνά). Με τρεις βαθμούς ή περισσότερους το άτομο κατηγοριοποιούταν ως “μοναχικό”. Έξι χρόνια αργότερα, το 2008, οι ερευνητές ανέτρεξαν στους ίδιους συμμετέχοντες. Ανακάλυψαν ότι τα μοναχικά άτομα διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο για κατάθλιψη και μικρότερο βαθμό κινητικότητας από τα μη μοναχικά άτομα. Ήταν επίσης περισσότερο πιθανό να έχουν πεθάνει.

Οι σωματικές συνέπειες της μοναξιάς δεν αποτελούν μυστήριο για εκείνους που νιώθουν ότι έχουν βυθιστεί «σε μια τέλεια μοναχικότητα» η οποία είναι «ίσως η μεγαλύτερη τιμωρία που μπορούμε να υποφέρουμε», όπως έγραψε ο φιλόσοφος David Hume. Πράγματι, πλέον γνωρίζουμε πως η ορμόνη του στρες, η κορτιζόλη κατακλίζει την κυκλοφορία του αίματος, επιβαρύνοντας την καρδιά και τον εγκέφαλο, την όρεξη και τον ύπνο.

Στο βιβλίο The Lonely City (2016) η Βρετανίδα συγγραφέας Olivia Laing διερευνά τον πόνο της μοναξιάς που βίωνε όταν βρισκόταν στη Νέα Υόρκη. «Πως αισθάνεσαι όταν νιώθεις μοναξιά;» αναρωτιέται. «Αισθάνεσαι σαν να πεινάς: σαν να είσαι πεινασμένος την στιγμή που όλοι οι άλλοι ετοιμάζονται για ένα μεγάλο φαγοπότι». Η Laing παρατηρεί ότι «η μοναξιά δεν εξυπηρετεί κανένα σκοπό» και παραθέτει την φράση του κοινωνιολόγου Robert S. Weiss: “Η μοναξιά είναι μια χρόνια ασθένεια χωρίς Κάποιο όφελος”.

Τα τελευταία χρόνια οι επιστήμονες έχουν εστιάσει ακόμη περισσότερο στο συναίσθημα της μοναξιάς, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι τελικά η μοναξιά έχει σκοπό και οφέλη. Δεν αναφέρονται όπως ο Thoreau, σε μια σύνδεση της μοναξιάς με την δημιουργικότητα και την πνευματικότητα. Αναφέρονται, όπως ο Δαρβίνος, στην διαπίστωση πως η μοναξιά μπορεί να φέρει αλλαγές, και πως ουσιαστικά αποτελεί εξελικτικό πλεονέκτημα του είδους μας.

«Η μοναξιά είναι ένα σήμα προειδοποίησης», λέει η Louise Hawkley, ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο. Είναι το σώμα μας που μας λέει ότι απομακρυνόμαστε από τους κοινωνικούς δεσμούς, από τις σχέσεις που μας τρέφουν συναισθηματικά ως είδος. «Αποτυγχάνουμε να ικανοποιήσουμε τη θεμελιώδη ανάγκη μας για σύνδεση με άλλους ανθρώπους», λέει η Hawkley. Η αίσθηση της απομόνωσης θέτει το σώμα μας σε λειτουργία αυτοσυντήρησης. “Αυτό που συμβαίνει στους ανθρώπους που είναι μόνοι για μεγάλο χρονικό διάστημα, είναι η ενεργοποίηση του μηχανισμού πάλης ή φυγης“, λέει ο Steve Cole, καθηγητής της ιατρικής και της ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας του Λος Άντζελες. “Το σώμα ερμηνεύει τη μοναξιά ως απειλή”.

“Η μοναξιά έρχεται για να μας θυμίσει ότι δεν χρειάζεται να τα κάνουμε όλα μόνοι μας και ότι έχουμε ανάγκη από μια ζεστή συναισθηματική επαφή”.

Σε μια μελέτη του 2009, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν fMRIs για να ελέγξουν εάν οι “μοναχικοί” εγκέφαλοι ήταν πιο ευαίσθητοι στις απειλές. Είκοσι τρεις συμμετέχοντες συνδέθηκαν με μαγνητικό τομογράφο και παρακολουθησαν μια σειρά από εικόνες, μερικές από αυτές ευχάριστες, όπως χρήματα ή ένας πύραυλος σε απογείωση, και άλλες δυσάρεστες, όπως άνθρωποι που έρχονται σε σύγκρουση. Τα ευρήματα έδειξαν ότι οι στους ανθρώπους που νιώθουν μοναξιά, ο εγκέφαλός τους ανταποκρίνεται λιγότερο θετικά σε ευχάριστες εικόνες από τους μη-μοναχικούς ανθρώπους και πιο έντονα σε εικόνες βίας και εικόνες δυσάρεστων κοινωνικών καταστάσεων. Η μοναξιά σπρώχνει τον εγκέφαλο σε μια κατάσταση υπερ-εγρήγορσης και δεν του επιτρέπει να χαλαρώσει. Ο “μοναχικός” εγκέφαλος δεν προσλαμβάνει τον κόσμο παθητικά, αλλά ερμηνεύει τον κόσμο με ενεργό τρόπο ως ένα εχθρικό περιβάλλον.

Η Hawkley διαπίστωσε ότι τα μοναχικά άτομα χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να κοιμηθούν, ξυπνούν περισσότερο κατά τη διάρκεια της νύχτας και κοιμούνται λιγότερο βαθιά. «Η αίσθηση του μοναχικού ατόμου ότι δεν είναι κοινωνικά ασφαλές, συμβάλει στον διαταραγμένο ύπνο του».

Κανονικά, η κορτιζόλη απελευθερώνεται περιοδικά καθ ‘όλη τη διάρκεια της ημέρας, ρυθμίζοντας τον μεταβολισμό και τα επίπεδα σακχάρου στο αίμα, αλλά επίσης απελευθερώνεται όταν αισθανόμαστε απειλή. Μελέτες δείχνουν ότι οι άνθρωποι που νιώθουν μοναξιά έχουν υψηλότερα επίπεδα κορτιζόλης στο σύστημά τους από τους μη μοναχικούς ανθρώπους, ενώ ακόμη και μια σύντομη αίσθηση μοναξιάς ενεργοποιεί την κυκλοφορία της κορτιζόλης. Με τη σειρά τους τα υψηλά επίπεδα κορτιζόλης ευθύνονται για μια σειρά σωματικών αντιδράσεων, ενώ οι επιστήμονες έχουν δείξει ότι υπάρχει σύνδεση μεταξύ του συστήματος που ρυθμίζει την κορτιζόλη και του καρδιαγγειακού συστήματος. Η Hawkley έχει βρει μια συσχέτιση μεταξύ της καρδιαγγειακής μας υγείας και της μοναξιάς. Σε μία μελέτη, η ίδια και οι συνάδελφοί της διαπίστωσαν ότι οι μοναχικοί ενήλικες μέσης ηλικίας είναι πιθανότερο να έχουν υψηλή αρτηριακή πίεση.

Επίσης, οι μοναχικοί άνθρωποι έχουν αυξημένα επίπεδα φλεγμονών (περισσότερο ευάλωτοι σε ασθένειες), τα οποία συνδέονται επίσης με υψηλά επίπεδα κορτιζόλης. Αν και αρχικά η κορτιζόλη μειώνει τη φλεγμονή (προστατεύει τον οργανισμό σε μια πιθανή απειλή βακτηριακής λοίμωξης), αν ο κίνδυνος δεν αντιμετωπιστεί και οι κοινωνικές απειλές συνεχιστούν για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, τότε το σώμα γίνεται λιγότερο ικανό να αμυνθεί από τις ασθένειες.

Περίπου ένα 20% με 40% των ενηλίκων στις δυτικές κοινωνίες αισθάνονται μοναξιά και βιώνουν τις παραπάνω συνέπειες στο σώμα τους είτε το γνωρίζουν είτε όχι. Η μοναξιά “δεν είναι αναγκαστικά κακή αν δεν παίρνει χρόνια μορφή” λέει ο Leah Doane, ψυχολόγος στο πανεπιστήμιο της Πολιτείας της Αριζόνα. Ωστόσο πάνω από το 30% των μοναχικών ανθρώπων δεν φαίνεται πως καταφέρνουν να αντιμετωπίσουν την μοναξιά και τελικά είναι η χρόνια μοναξιά που τους βλάπτει. Σε μια μετα-ανάλυση του 2010, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα μοναχικά άτομα είναι 26% πιο πιθανό να έχουν πρόωρο θάνατο, δύο φορές περισσότερες πιθανότητες από τα παχύσαρκα άτομα.

Το παράδοξο είναι ότι αυτή η δυσφορική συναισθηματική κατάσταση μπορεί να έχει όφελος για εμάς. Η μοναξιά “είναι στο εξελικτικό μας πλεονέκτημα”, σύμφωνα με τον Doane. “Εάν οι άνθρωπο αντιληφθούν τη μοναξιά ως στρεσογόνο παράγοντα, το σώμα τους μπορεί να προσαρμόζεται βοηθώντας τους να σηκωθούν και να κινητοποιηθούν”. Μια μελέτη 7.665 διδύμων από την Ολανδία έδειξε ότι τα χαρακτηριστικά που σχετίζονται συνήθως με τη μοναξιά είναι περίπου 50% κληρονομικά, υποδηλώνοντας ότι η μοναξιά ευνοείται από την εξέλιξη.

Το 2012, ο Naomi Eisenberger, κοινωνικός ψυχολόγος στο UCLA, έδειξε ότι ο «ψυχολογικός» πόνος ενεργοποιεί το ίδιο νευρωνικό κύκλωμα με τον σωματικό πόνο. Όπως γράφει, ένας δύσκολος χωρισμός ενεργοποιεί την ίδια περιοχή του εγκεφάλου με την αίσθηση καψίματος στο δέρμα. Μια πληγωμένη καρδιά είναι προφανώς ο τρόπος της φύσης να μας ειδοποιήσει ότι έχουμε αρχίσει να καιγόμαστε.

Εάν η μοναξιά είναι ένα κίνητρο για δράση, οι άνθρωποι μπορούν να αξιοποιήσουν την ευκαιρία που τους δίνει το σώμα τους. Η Laing σχολιάζει ότι «η μοναξιά, η λαχτάρα για επαφή, δεν σημαίνει ότι κάποιος έχει αποτύχει, αλλά αντίθετα ότι είναι ζωντανός… αυτό που έχει σημασία είναι να παραμένουμε ανοιχτοί”. Πράγματι, το συναίσθημα της μοναξιάς έρχεται για να μας θυμίζει ότι δεν χρειάζεται να τα κάνουμε όλα μόνοι μας και ότι έχουμε ανάγκη από μια ζεστή συναισθηματική επαφή. Το να παραμένουμε ανοιχτοί για σχέση, να επιδιώκουμε την κοντινότητα και να γινόμαστε ξανά μέλη σε μια ομάδα, είναι τελικά αυτό που κατευνάζει τον αρχαίγονο μηχανισμό τους stress.

Χρήστος Κοροβίλας
Χρήστος Κοροβίλας
Είμαι Κλινικός Ψυχολόγος (ενηλίκων & παιδοψυχολόγος) και Ψυχοθεραπευτής. Σπούδασα ψυχολογία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο στην Αθήνα και στο Durham University στην Αγγλία όπου ολοκλήρωσα τις μεταπτυχιακές μου σπουδές στην αναπτυξιακή ψυχοπαθολογία. Έχω ειδικευτεί στη Συστημική - Οικογενειακή Ψυχοθεραπεία, ενώ έχω εκπαιδευτεί σε προγράμματα θεραπείας ζεύγους, ψυχοεκπαίδευσης γονέων και τεχνικές διαχείρισης του άγχους.