Ψυχική Υγιεινή και Κορονοϊός

Τις

τελευταίες ημέρες παρακολουθούμε την προσπάθεια που καταβάλει κάθε οικογένεια με το να “μένει σπίτι”, πολλούς συμπολίτες που καταδεικνύουν υψηλό αίσθημα ατομικής ευθύνης, μικρές και μεγάλες επιχειρήσεις να αναστέλλουν τη λειτουργία τους ή να εφευρίσκουν εναλλακτικούς τρόπους εξυπηρέτησης του κοινού, τον κρατικό μηχανισμό κινητοποιημένο προς την ίδια κατεύθυνση, την καμπάνια “Μένουμε Σπίτι” και όλα τα κυβερνητικά μέτρα. Και πως τα παρακολουθεί κανείς όλα αυτά; 

Σίγουρα τα συναισθήματα είναι έντονα με κυρίαρχα τον φόβο και την ανασφάλεια. Όμως, μέσα σε όλο αυτό το κλίμα υπάρχει χώρος και για κάτι θετικό. Αυτές τις ημέρες έχω αισθανθεί πραγματικά ευγνώμων για τη γρήγορη δράση των περισσότερων ανθρώπων και που παρά τις μεγάλες επιπτώσεις (μεταξύ άλλων και οικονομικές) όλο και περισσότεροι βάζουν ως προτεραιότητα το “κοινό καλό”. Σε πολλές τέτοιες μικρές ή μεγαλύτερες κινήσεις με πραγματικό και συμβολικό περιεχόμενο αισθάνομαι φροντίδα και αισιοδοξώ για την επόμενη ημέρα.

Πως γίνεται να αισιοδοξεί κανείς και να περιμένει πως θα υπάρξει περισσότερη συνεργασία και συμπόνια σε μια τέτοια επιδημία; Επειδή, αντίθετα με την κοινή πεποίθηση, οι κρίσεις συχνά κινητοποιούν τους ανθρώπους με θετικό τρόπο. Μια μελέτη που εξέταζε τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι συμπεριφέρθηκαν στα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου έδειξε ότι οι άνθρωποι επέστρεφαν στους δίδυμους πυργους προκειμένου να βοηθήσουν τους εγλωβισμένους να διαφύγουν, μερικές φορές με μεγάλο προσωπικό κίνδυνο για τη ζωή τους. Άλλες αναφορές αναφορικά με φυσικές καταστροφές δείχνουν ότι άγνωστοι μεταξύ τους άνθρωποι , βοηθούσαν ο ένας τον άλλον.

Αν και αληθεύει ότι μερικές φορές οι καταστροφές μπορούν να οδηγήσουν μια μειοψηφία ανθρώπων να εκμεταλλευτεί την κατάσταση – για παράδειγμα πλιάτσικο και κλοπές σε σπίτια όταν οι ένοικοι έπρεπε να φύγουν από το χώρο τους – αυτό δεν είναι μία συνηθισμένη συμπεριφορά. Αντίθετα, όταν αντιμετωπίζουμε έναν κοινό εχθρό, όπως μια επιδημία, είναι πιο πιθανό να συνεργαστούμε για το όφελος όλων.

Παρατηρήστε πόσοι νέοι και υγιείς άνθρωποι παίρνουν σοβαρά την ανάγκη να πλένουν συχνά τα χέρια τους, να καλύπτουν το στόμα τους όταν βήχουν, να μένουν στο σπίτι όταν είναι άρρωστοι ή φορούν γάντια (και μάσκες όπου υπάρχει ανάγκη) όταν βρίσκονται σε δημόσιους χώρους. Σίγουρα, κανείς δεν θέλει να αρρωστήσει – αλλά, ταυτόχρονα, κανείς δεν θέλει να είναι υπεύθυνος για τη μετάδοση του ιού.

Στην πραγματικότητα, η έρευνα δείχνει ότι η προστασία των άλλων είναι ένα τεράστιο κίνητρο για να κάνει κανείς το σωστό. Για παράδειγμα, μια μελέτη εξέτασε τον παράγοντα που παρακινεί νοσοκομειακούς γιατρούς και νοσοκόμους στο πλύσιμο των χεριών τους. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι πινακίδες στους διαδρόμους του νοσοκομείου που έγραφαν “η υγιεινή των χεριών προφυλάσσει τους ασθενείς σας από ασθένειες” ήταν πιο αποτελεσματικές από ό, τι εκείνες που απλώς έγραφαν “η υγιεινή των χειρών προφυλάσσει από ασθένειες”. Με άλλα λόγια, η επίκληση στην αλτρουιστική στάση των εργαζομένων στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης για τους ασθενείς τους (η προστασία του άλλου) ήταν πιο αποτελεσματική από την αναφορά στην προστασία για τον εαυτό.

Μπορεί απλά να είναι στην ανθρώπινη φύση μας η καλοσύνη και το νοιάξιμο όταν άλλοι μας έχουν ανάγκη. Σε μια πρόσφατη μελέτη, τα παιδιά ηλικίας μόλις τεσσάρων έως πέντε ετών που τους είπαν ότι αν αντισταθούν στο να φάνε το γλυκό που είχαν μπροστά τους θα ωφελήσουν ένα άλλο παιδί, ήταν πιο αποτελεσματικά  στην αναχαίτιση της απόλαυσης (delay gratification) από ότι τα παιδιά που είχαν την οδηγία πως η συμπεριφορά τους θα επηρεάσει μόνο τα ίδια και κανέναν άλλο. Ομοίως, τα μωρά μόλις 19 μηνών ήταν πρόθυμα να δώσουν φαγητό σε κάποιον που φάνηκε να το χρειάζεται, ακόμα και όταν τα ίδια ήταν πεινασμένα. 

Φυσικά, δεν ενεργούν όλοι αλτρουιστικά σε τέτοιες καταστάσεις. Τι μπορεί να κάνει λοιπόν πιο πιθανή μια στάση προσωπικής ευθύνης και νοιαξίματος και πώς μπορούμε να ενεργοποιήσουμε τον αλτρουισμό προς όφελός μας (και συγκεκριμένα για την καταπολέμηση του ιού); 

1. Δείτε τους ήρωες

Θα υπάρξουν πάντα ηρωικές προσπάθειες σε μια καταστροφή – άνθρωποι που παραμερίζουν το προσωπικό όφελος για το καλό των άλλων. Σκεφτείτε τους εργαζόμενους στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης που αντιμετωπίζουν τους ανθρώπους που έχουν προσβληθεί από τον ιό, με μεγάλο προσωπικό κίνδυνο. Σκεφτείτε όσους νοσούν από τον ιό και απομονώνονται εθελοντικά για εβδομάδες για να προστατεύσουν το κοινό.

Συχνά, όταν ακούμε ιστορίες για αυτούς τους ανθρώπους, αισθανόμαστε αυτό που ονομάζεται ηθική ανύψωση (moral elevation) – ένα ζεστό αίσθημα μέσα μας που μας εμπνέει, τροφοδοτώντας την αισιοδοξία και την επιθυμία να δράσουμε αλτρουιστικά. Ενώ η παγίδα είναι να κρατάμε την προσοχή μας στον φόβο και σε όλα τα λάθη, μπορούμε να στρέψουμε την προσοχή μας σε όσους κάνουν το σωστό και μας εμπνέουν να γινόμαστε κι εμείς καλύτεροι πολίτες.

2. Μείνετε Σπίτι, ήρεμοι και σε επαφή

Είναι εύκολο να μας κυριέψει ο φόβος όταν ξεσπά μια τέτοια κρίση. Ωστόσο, δεν βοηθά κανέναν η πρόκληση πανικού επειδή δεν μπορούμε να σκεφτούμε και να ενεργήσουμε καθαρά. Μπορείτε να δείτε πώς ο πανικός έχει ήδη δράσει, καθώς οι άνθρωποι έχουν αποθηκεύσει μάσκες και δημιουργούν μια έλλειψη που θα μπορούσε να επηρεάσει τους ανθρώπους που πραγματικά έχουν ανάγκη (εκείνους που είναι άρρωστοι και χρειάζονται μάσκες για να αποφύγουν τη διάδοση της νόσου στους υπόλοιπους).

Πώς μπορούμε να παραμείνουμε πιο ήρεμοι και να κάνουμε καλύτερες επιλογές; Ένας τρόπος είναι να χρησιμοποιήσουμε ό,τι εργαλεία και τρόπους έχουμε στη διάθεσή μας για να διατηρήσουμε την ψυχραιμία μας. Διαβάστε ένα βιβλίο, δείτε μια ταινία, ακούστε μουσική, μαγειρέψτε, παίξτε με τα παιδιά σας και κάντε ασκήσεις χαλάρωσης – mindfulness (που έχει αποδειχθεί ότι μειώνουν τη συναισθηματική ένταση και μας βοηθούν στη λήψη σωστότερων αποφάσεων). Όσο είναι εφικτό, μπορείτε να κάνετε μια βόλτα στο πάρκο ή στο κοντινό δάσος και να αφήστε τη φύση να σας χαλαρώσει. Το σημαντικότερο, μπορείτε να επικοινωνείτε με αγαπημένους ανθρώπους – έναν ψύχραιμο κατά προτίμηση φίλο. Η σχέση πάντοτε βοηθά στη μείωση του άγχους.

Φυσικά, οι συνηθισμένοι τρόποι κοινωνικών συναναστροφών -όπως το να τραγουδάμε μαζί σε μια συναυλία ή να πηγαίνουμε σε συναντήσεις με φίλους- μπορεί να χρειαστεί να αλλάξει. Αλλά σε αυτή την περίπτωση η τεχνολογία και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι με το μέρος μας. Είναι σημαντικό να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να διατηρήσουμε έναν αέρα ηρεμίας και μια αίσθηση ότι είμαστε μαζί. Εξάλλου, πέραν από τον ιό, τα συναισθήματά μας είναι επίσης μεταδοτικά και αυτήν την θετική μετάδοση πρέπει να την ενισχύσουμε.

3. Δείξτε ευγνωμοσύνη

Ένα από τα πιο ευγενικά πράγματα που μπορούμε να κάνουμε είναι να πούμε “ευχαριστώ” σε όσους κάνουν ό, τι μπορούν για να καταπολεμήσουν την επιδημία. Μπορούμε να στείλουμε ένα μήνυμα σε ανθρώπους ή και οργανισμούς που κάνουν το σωστό – είτε πρόκειται για τον γείτονα που σας προσφέρει μια εφεδρική μάσκα, για τους ειδικούς επιστήμονες που δίνουν άμεσα πληροφορίες για το πώς να παραμείνουμε ασφαλείς, για έναν φίλο γιατρό που ξέρουμε ότι εφημερεύει. Παρακολουθώ πως οι άνθρωποι σε διάφορες πόλεις χειροκροτούν τα βράδια, θέλοντας να περάσουν ένα μήνυμα ευγνωμοσύνης και πίστης στον άνθρωπο.

Όταν δείχνουμε ευγνωμοσύνη προς τους άλλους, τους γνωστοποιούμε ότι οι πράξεις τους έχουν σημασία, γεγονός που ενθαρρύνει περισσότερο την ίδια συμπεριφορά – όχι μόνο προς εμάς αλλά και προς τους άλλους. Η δημιουργία ενός κύκλου αλτρουισμού είναι χρήσιμη όταν βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια πρόκληση που μας επηρεάζει όλους. Τελικά ενισχύεται η εμπιστοσύνη στον άλλο, η αίσθηση ότι είμαστε μαζί και το νοιάξιμο για τον πόνο του διπλανού μας.

4. Θυμηθείτε την κοινή μας ανθρώπινη καταγωγή και δείξτε συμπόνια

Όταν φοβόμαστε, το πρώτο μας ένστικτο ίσως είναι να κατηγορήσουμε τους άλλους ή να επιδοθούμε σε προκαταλήψεις για κοινωνικές ομάδες που θεωρούμε υπεύθυνες. Οι ειδήσεις ήδη έχουν αναφέρει ότι κάποιοι κάτοικοι Ασιατικής καταγωγής στις Ηνωμένες Πολιτείες υπήρξαν θύματα ρατσιστικών επιθέσεων απλώς και μόνο επειδή ο ιός φαίνεται να ξεκίνησε από την Κίνα. Αν και λογικά γνωρίζουμε ότι κανένας άνθρωπος ή χώρα δεν μπορεί να κατηγορηθεί για μια ιογενή εκδήλωση, ο νους μας εξακολουθεί να αναζητά απλές εξηγήσεις.

Η έρευνα δείχνει ότι όταν αναγνωρίζουμε την κοινή μας ανθρώπινη καταγωγή και δείχνουμε συμπόνια είναι πιθανότερο να έρθουμε πιο κοντά και να λύσουμε ζητήματα που μπορεί να είναι περίπλοκα. Μπορείτε να ξεκινήσετε δείχνοντας κάποια συμπόνια προς τον εαυτό σας, η οποία μπορεί να σας βοηθήσει να γίνετε πιο πρόθυμοι να παραδεχτείτε λάθη και να λάβετε μέτρα για να τα διορθώσετε. Κάτι τέτοιο είναι ιδιαίτερα σημαντικό καθώς το ανθρώπινο λάθος μπορεί να έχει κόστος όταν υπάρχει μια τέτοια ιογενής επιδημία. Χρειάζεται να συνεργαστούμε για να μάθουμε από τα λάθη μας.

Φυσικά, όλες αυτές οι οδηγίες δεν αντικαθιστούν τη σημασία της ορθής υγιεινής. Πρέπει να συνεχίσουμε να πλένουμε συχνά τα χέρια μας και να αποφεύγουμε να αγγίζουμε τα πρόσωπά μας, έτσι ώστε να μπορούμε να μειώσουμε την πιθανότητα μόλυνσης του εαυτού μας και των άλλων. Αλλά πρέπει επίσης να θυμόμαστε την ψυχική μας υγιεινή – ψάχνοντας τους ήρωες, παραμένοντας ήρεμοι, δείχνοντας ευγνωμοσύνη, υπενθυμίζοντας στο εαυτό μας ότι είμαστε όλοι άνθρωποι και ότι έτσι είμαστε μαζί. Με αυτό τον τρόπο, ας προσπαθήσουμε να κάνουμε τον κόσμο ασφαλέστερο για όλους μας.

 

Credits:
Φωτογραφία άρθρου: Oliver Jeffers

Χρήστος Κοροβίλας
Χρήστος Κοροβίλας
Είμαι Κλινικός Ψυχολόγος (ενηλίκων & παιδοψυχολόγος) και Ψυχοθεραπευτής. Σπούδασα ψυχολογία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο στην Αθήνα και στο Durham University στην Αγγλία όπου ολοκλήρωσα τις μεταπτυχιακές μου σπουδές στην αναπτυξιακή ψυχοπαθολογία. Έχω ειδικευτεί στη Συστημική - Οικογενειακή Ψυχοθεραπεία, ενώ έχω εκπαιδευτεί σε προγράμματα θεραπείας ζεύγους, ψυχοεκπαίδευσης γονέων και τεχνικές διαχείρισης του άγχους.