Ψυχικό Τραύμα vol.1

Τι σημαίνει τραύμα; Ο Freud χαρακτήρισε το τραύμα ως μια εμπειρία που καθιστά τον άνθρωπο συγκλονισμένο και αβοήθητο, ένας ορισμός που εξακολουθεί να ισχύει. Τραύμα είναι μια μεγάλη παραβίαση των ορίων ενός ατόμου το οποίο νιώθει πως δεν μπορεί να προστατευθεί. Είναι μια σοβαρή διακοπή, μια διακοπή της ζωής που ζούσε μέχρι την στιγμή του τραυματικού συμβάντος. 

Αρκεί ένα και μόνο τραυματισμό γεγονός (το οποίο ενδέχεται να συμβεί ξαφνικά), όμως υπάρχει και το τραύμα που εξελίσσεται στην πάροδο του χρόνου, όπως κάποια τραύματα στην παιδική ηλικία. Επιπλέον είναι πολλοί οι παράγοντες που καθορίζουν το κατά πόσο μια εμπειρία είναι περισσότερο ή λιγότερο τραυματική. Αυτοί οι παράγοντες εμπίπτουν σε τρεις κατηγορίες: 

  1. Ο άνθρωπος που βίωσε το γεγονός (ηλικία, ευαλοτότητα, ψυχική ανθεκτικότητα κλπ.)
  2. Τα στοιχεία του τραυματικού συμβάντος (η χρονική διάρκεια, η πιθανή ή μη επαναληπτικότητα, το αν ήταν κάποιο ατύχημα ή αν υπήρξε κάποιος δράστης, αν ήταν σκόπιμη η βλάβη που προκλήθηκε κλπ.)
  3. Η αντίδραση και η υποστήριξη του περιβάλλοντος.

Μεταξύ αυτών των τριών κατηγοριών συχνά υπάρχουν στοιχεία που ενισχύουν το τραύμα, καθώς και στοιχεία που μπορεί να βοηθούν στην επούλωση. Ως εκ τούτου η εμπειρία ενός ατόμου είναι πάντα πολύπλευρη και πολύ προσωπική. Το ζήτημα λοιπόν δεν είναι τόσο το γεγονός αυτό καθαυτό, αλλά το αν τραυμάτισε τον άνθρωπο και αν ναι, σε ποιόν βαθμό. 

Το P.T.S.D. σημαίνει διαταραχή μετα-τραυματικού στρες, ενώ υπάρχει και το A.S.D., δηλαδή η οξεία διαταραχή στρες. Ωστόσο, πολλοί επιμένουν ότι στην πραγματικότητα δεν πρόκειται για μια διαταραχή αλλά για μια φυσική συνέπεια, όταν μια εμπειρία δεν έχει τύχει πλήρους επεξεργασίας.

Τα βασικά συμπτώματα του P.T.S.D. είναι:

  1. Παρεισφρύουσες εμπειρίες: Αυτό μπορεί να σημαίνει εφιάλτες ή flashbacks, όπου η τραυματική εμπειρία επιστρέφει ξαφνικά και κάνει τον άνθρωπο να αισθανθείτε ότι το τραυματικό γεγονός επαναλαμβάνεται.
  2. Αποφυγή: Κανείς μπορεί  να προσπαθεί να αποφύγει ερεθίσματα που του θυμίζουν το συμβάν, όπως μέρη με πολύ κόσμο, πάρτι, ορισμένα μέρη κ.λπ.
  3. Αρνητικές μεταβολές στη διάθεση, για παράδειγμα ευερεθιστότητα και κατάθλιψη.
  4. Αρνητικά συμπτώματα διέγερσης και αντίδρασης όπως “τινάγματα” τρόμου.

Τα flashbacks μπορούν να ενεργοποιηθούν από οτιδήποτε θυμίζει το συμβάν. Τέτοιες υπενθυμίσεις είναι συχνά αισθητηριακές, όπως μια μυρωδιά ή κάτι που βλέπουμε. Το ερέθισμα μπορεί να μην γίνει συνειδητά αντιληπτό, όμως οι αναδρομές μπορεί να είναι αρκετά έντονες και ο άνθρωπος αισθάνεται λες και το τραυματικό γεγονός συμβαίνει ξανά, με μια αίσθηση ότι τον “κλέβει” από το παρόν και τον “φυλακίζει” στο παρελθόν. Αυτό είναι φυσιολογικό και εν πολλοίς αναμενόμενο. Με κατάλληλη θεραπευτική υποστήριξη, συγκεκριμένες περιοχές στον εγκέφαλο θα συνδεθούν κάτι που θα διευκολύνει την επεξεργασία της εμπειρίας και θα ανακουφίσει τα συμπτώματα.

Τα συμπτώματα του ψυχικού τραύματος μπορεί να είναι άμεσα, μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα. Ο στόχος δεν είναι απλώς να αντιμετωπιστούν τα μακροπρόθεσμα συμπτώματα, αλλά αντίθετα, το άτομο να μπορέσει να αναπτύξει μεγαλύτερη αντοχή, ψυχική ανθεκτικότητα και χαρά στη ζωή του. Είναι πραγματικά δυνατό κανείς να βγει περισσότερο ενισχυμένος μετά από την επεξεργασία ενός τραυματικού γεγονότος.

Μια αποτελεσματική εστίαση στην αντιμετώπιση του τραύματος θα μπορούσε γίνει σε τρία επίπεδα: Το σώμα, τα συναισθήματα, και την σκέψη. Ας δούμε το καθένα ξεχωριστά.

Σε σωματικό επίπεδο τα συμπτώματα περιλαμβάνουν ανησυχία, τρέμουλο, τινάγματα τρόμου, μούδιασμα, ζάλη, κούραση, αναστάτωση, πανικό, ναυτία και δυσκολίες στον ύπνο.

Το σώμα είναι σημαντικό επειδή έχει τον τρόπο να “αποθηκεύει” προστατευτικούς μηχανισμούς, όπως το φαινόμενο πάλης ή φυγής (fight or flight). Μέρος της ψυχοθεραπευτικής εργασίας είναι η ενίσχυση της εκτόνωσης της “αποθηκευμένης-παγωμένης” ενέργειας με ήπιους τρόπους. Έτσι ολοκληρώνονται οι κινήσεις “απόδρασης” που είχαν κατασταλεί στη θέα του τραυματικού γεγονότος και απελευθερώνεται η παγωμένη ενέργεια. Η ολοκλήρωση αυτών των “κινήσεων απόδρασης” βοηθά τον άνθρωπο να νιώσει πως με έναν εσωτερικό τρόπο ολοκληρώνεται πραγματικά η τραυματική ιστορία και κατά συνέπεια το τραύμα τοποθετείται στο παρελθόν.

Σε συναισθηματικό επίπεδο κανείς μπορεί να νιώσει μουδιασμένος ή ευερέθιστος, έχοντας περιόδους έντονων συναισθημάτων όπως θυμός, οργή, θλίψη, αίσθηση ότι είναι συντετριμμένος και οποιοδήποτε άλλο δύσκολο συναίσθημα. Όποιες κι αν είναι οι συναισθηματικές εμπειρίες, είναι σημαντικό να επιτρέψετε στον εαυτό σας να βιώσει αυτά τα συναισθήματα.

Σε γνωστικό επίπεδο, κανείς μπορεί να δυσκολεύεται να εστιάσει την προσοχή του σε ένα έργο και να συγκεντρωθεί. Ακόμη και η ανάγνωση αυτού του άρθρου μπορεί να γίνει δύσκολη και ίσως να χρειαστεί να το διαβάσει κανείς αργά και με ενδιάμεσα διαλείμματα. Μπορεί να αντιληφθείτε ότι προσπαθείτε να “παραμερίσετε” οποιαδήποτε σκέψη σχετίζεται με το γεγονότος, ή να συνειδητοποιήσετε ότι το σκέφτεστε διαρκώς ή ότι βρίσκεστε εγκλωβισμένος και στις δύο αυτές καταστάσεις. Μπορεί επίσης να υπάρξει μια αίσθηση “απο-πραγματοποίησης”.

Στο γνωστικό επίπεδο επίσης δημιουργείται η αίσθηση του “νοήματος” μιας εμπειρίας. Η ιδέα εδώ είναι ότι οι άνθρωποι νιώθουμε την ανάγκη να καταλήξουμε σε συμπεράσματα ύστερα από μια εμπειρία. Συνήθως αυτό συμβαίνει ασυνείδητα. Για παράδειγμα, θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε ότι “ο κόσμος είναι ένα τρομακτικό μέρος “. Ένα τέτοιο συμπέρασμα μπορεί να είναι ιδιαίτερα περιοριστικό αν γενικευτεί στη ζωή ενός ανθρώπου αργότερα (και να οδηγήσει σε συμπτώματα). Η εύρεση ενός υγιούς, αλλά επίσης αληθινού συμπεράσματος ή νοήματος απαιτεί χρόνο. Για παράδειγμα, μια υγιής εναλλακτική θα μπορούσε να είναι: “Ο κόσμος είναι μερικές φορές ένα τρομακτικό μέρος” ή “τρομακτικά πράγματα συμβαίνουν, ναι. Όμως συμβαίνουν και καλά πράγματα”. Το τελευταίο συμπέρασμα δίνει περισσότερη προοπτική και ενθαρρύνει την σύνδεση των μερών μιας εμπειρίας (και συνακόλουθα την σύνδεση των μερών του εγκεφάλου). Εντοπίστε λέξεις όπως “όλος ο κόσμος”, “πάντα”, “ποτέ”. Αυτές οι απόλυτες “περιοριστικές πεποιθήσεις” όπως τις αποκαλούμε, μας εξυπηρετούν με κάποιους τρόπους, αλλά έχουν κόστος αφού δεν είναι απολύτως αληθινές και είναι περιοριστικές για την ζωή.

Ακόμη κάτι που μπορεί να συμβεί σε γνωστικό επίπεδο είναι η αυτοκριτική και ένας εσωτερικός διάλογος γεμάτος από “πρέπει” και περιορισμούς. Σε αυτήν την περίπτωση χρειάζεται να παρατηρήσετε αυτόν τον εσωτερικό διάλογο (που συχνά μοιάζει περισσότερο με έναν μονόλογο αυτοκατηγορίας) με καλοσύνη και να μην τον πιστέψετε. Όσα σκέφτεται κανείς δεν είναι απαραίτητα αλήθεια, δεν ευθύνεται το θύμα για την τραυματική εμπειρία και τελικά, Κάθε άνθρωπος κάνει ό,τι καλύτερο μπορεί σε μια τέτοια δύσκολη στιγμή.

Διαβάστε την συνέxεια του άρθρου: Ψυχικό Τραύμα vol.2

Χρήστος Κοροβίλας
Χρήστος Κοροβίλας
Είμαι Κλινικός Ψυχολόγος (ενηλίκων & παιδοψυχολόγος) και Ψυχοθεραπευτής. Σπούδασα ψυχολογία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο στην Αθήνα και στο Durham University στην Αγγλία όπου ολοκλήρωσα τις μεταπτυχιακές μου σπουδές στην αναπτυξιακή ψυχοπαθολογία. Έχω ειδικευτεί στη Συστημική - Οικογενειακή Ψυχοθεραπεία, ενώ έχω εκπαιδευτεί σε προγράμματα θεραπείας ζεύγους, ψυχοεκπαίδευσης γονέων και τεχνικές διαχείρισης του άγχους.