Τραύμα και Επούλωση

Τ

ο τραύμα σε επίπεδο συναισθηματικού δεσμού είναι μια δύσκολη και επιβλαβής εμπειρία που επηρεάζει την ικανότητα του παιδιού να διαμορφώνει υγιείς διαπροσωπικές σχέσεις. Αναφερόμαστε σε περιπτώσεις κακοποίησης, εγκατάλειψης και παραμέλησης ενός βρέφους ή ενός παιδιού πριν από την ηλικία των δύο ή τριών. Αυτά τα τραύματα μπορεί να έχουν λεπτές αλλά σημαντικές επιδράσεις στη συναισθηματική υγεία ενός ανθρώπου.

Το πρώιμο τραύμα μπορεί επίσης να συμβεί και σε περιπτώσεις αποχωρισμού ενός παιδιού από τους γονείς του, π.χ. λόγω ιατρικών καταστάσεων. Ωστόσο, εδώ θα εστιάσουμε κυρίως στο τραύμα συναισθηματικού δεσμού που προκαλείται από παραμέληση και κακοποίηση.

Βρεφική Μνήμη

Ως ενήλικες, ακόμη και ως παιδιά, δεν μπορούμε να θυμηθούμε την εποχή της βρεφικής μας ζωής. Για τους περισσότερους, η μνήμη είναι η ικανότητα ανάκλησης γεγονότων, συνήθως με τη μορφή σκέψεων και εικόνων. Γενικά, οι άνθρωποι δεν μπορούν να θυμηθούν γεγονότα πριν από την ηλικία των τριών ή τεσσάρων. Εξαιτίας αυτού, υπάρχει η διαδεδομένη αλλά λανθασμένη αντίληψη ότι τα βρέφη δεν θυμούνται καμία εμπειρία, συμπεριλαμβανομένων των τραυματικών γεγονότων.

Στην πραγματικότητα, ο ανθρώπινος εγκέφαλος έχει πολλούς τρόπους για να θυμηθεί μια εμπειρία. Για παράδειγμα, κάποια στιγμή τα βρέφη μαθαίνουν να περπατούν και να μιλούν. Όλα όσα συμβαίνουν στην ανθρώπινη εμπειρία αποθηκεύονται στη μνήμη μας. Ωστόσο, δεν αποθηκεύονται πάντα με μια μορφή αφηγηματική ή έκδηλη, δεν έχουν δηλαδή όλα την μορφή μια συνειδητής ανάμνησης. Οι άνθρωποι διαθέτουμε κινητική, αισθητηριακή και συναισθηματική μνήμη.

Όλες οι εισερχόμενες, αισθητηριακές πληροφορίες δημιουργούν νευρωνικά κυκλώματα τα οποία είναι “τυπωμένα” στον εγκέφαλό μας. Αυτά τα νευρωνικά μοτίβα είναι μια μορφή μνήμης. Δημιουργούμε και αποθηκεύουμε μνημονικά “πρότυπα” ή νευρωνικά μοτίβα, τα περισσότερα από τα οποία δεν είναι γνωστικά και γλωσσικά. Αυτά τα μοτίβα θα μας επηρεάσουν για το υπόλοιπο της ζωής μας.

Όταν δημιουργείται το τραύμα

Δυστυχώς, όταν εμφανίζονται διακοπές στον συναισθηματικό δεσμό κατά την παιδική ηλικία (όπως εγκατάλειψη), μπορεί να δημιουργηθούν μη φυσιολογικές εγκεφαλικές συνδέσεις. Οι σωματικές, κινητικές και συναισθηματικές μνήμες αποθηκεύονται και μπορούν να ενεργοποιηθούν αργότερα. Μια τέτοια ενεργοποίηση στην μετέπειτα ζωή μπορεί να μοιάζει ως δυσπιστία ή φόβος στις διαπροσωπικής σχέσεις.

Δεδομένου ότι το αρχικό πρότυπο για το πώς λειτουργούν οι σχέσεις διαμορφώθηκε σε πρώιμες ηλικίες, όλες οι μελλοντικές σχέσεις ενός ανθρώπου μπορεί να επηρεαστούν. Το άτομο μπορεί να διαπιστώσει ότι αντιμετωπίζει δυσκολίες στις σχέσεις του, ιδιαίτερα όσον αφορά την εμπιστοσύνη, τη συναισθηματική σύνδεση και την οικειότητα/κοντινότητα – τα βασικά στοιχεία δηλαδή μιας υγιούς συναισθηματικής επαφής. Τα πράγματα μπορεί να είναι ακόμα πιο δύσκολα όταν ένας άνθρωπος δεν έχει καμία συνειδητή γνώση (δεν είναι ενήμερος σε συνειδητό επίπεδο) για την πηγή των φόβων του και πώς αυτοί συνδέονται με πραγματικά στερητικές ή και επικίνδυνες εμπειρίες της παιδικής του ηλικίας. Αυτό, μπορεί να κάνει την θεραπευτική διαδικασία πιο δύσκολη.

Ο εγκέφαλος έχει σχεδιαστεί για να αλλάζει μορφή, να πλάθεται και συνεχώς να διαμορφώνεται (νευροπλαστικότητα). Η δύναμη που τον πλάθει σταθερά είναι η εμπειρία και έτσι, το σύνολο της εμπειρίας ενός ανθρώπου έχει αντίκτυπο στον εγκέφαλο του. Όσον αφορά τις τραυματικές εμπειρίας, η επίδραση εντοπίζεται στα μέρη του εγκεφάλου που εμπλέκονται στους μηχανισμούς άγχους και φόβου. Αυτά είναι τα τμήματα του εγκεφάλου που είναι γνωστά ως μεταιχμιακό σύστημα (με δομές όπως η αμυγδαλή κλπ.), το νευροενδοκρινικό σύστημα (άξονας υπόφυσης-επινεφριδίων) και τα φλοιώδη συστήματα. Όλα αυτά τα εγκεφαλικά συστήματα μπορεί να επηρεαστούν και να μεταβληθούν στην περίπτωση του τραύματος.

Το Εσωτερικό Μοντέλο Εργασίας

Ο τρόπος με τον οποίο ένας άνθρωπος σχετίζεται με τον εαυτό και τους άλλους ανθρώπους ως ενήλικας, αφορά αυτό που ο John Bowlby ονόμασε «εσωτερικό μοντέλο εργασίας». Πρόκειται για έναν «χάρτη» για τον κόσμο που διαμορφώνεται από πολύ νωρίς και λειτουργεί ως οδηγός για τη ζωή στην ενηλικίωση. Το «εσωτερικό μοντέλο εργασίας» ενός ανθρώπου θα αφορά:

Πώς βλέπω τον εαυτό μου (Είμαι άξιος; Με αγαπάνε;)

Πώς βλέπω τους άλλους (Είναι διαθέσιμοι; Ανταποκρίνονται;)

Πώς βλέπω τον κόσμο (Είναι ασφαλής; Είναι δίκαιος;)

Αυτό το εσωτερικό μοντέλο εργασίας έχει αναπτυχθεί από τη γέννησή μας και εμπεριέχει πληροφορίες για το πώς έχουν λειτουργήσει οι σχέσεις στη ζωή μας. Έχουμε νιώσει να μας ανακουφίζουν, έχουμε αισθανθεί την συναισθηματική σύνδεση με τους γονείς μας; Μήπως μας άφηναν μόνους, να κλαίμε μέχρι να μας πάρει ο ύπνος; Οι εμπειρίες που έχει κάθε παιδί με τους γονείς του και με άλλους σημαντικούς ανθρώπους, διαμορφώνουν δυναμικά το εσωτερικό μοντέλο εργασίας του, τον προσωπικό του χάρτη για τη ζωή.

Καθώς προχωράμε στη ζωή, τα μοντέλα εργασίας μπορούν να αναπτυχθούν περαιτέρω και να επηρεαστούν από κάθε νέα εμπειρία. Θυμηθείτε, ο εγκέφαλος είναι ελαστικός (νευροπλαστικότητα) και οι νευρικές συνδέσεις μπορούν να “επανασυνδεθούν” μέσω θετικών, διορθωτικών εμπειριών ζωής (ή να ενισχυθούν μέσω νέων εμπειριών που επιβεβαιώνουν το τραύμα).

Έτσι, ο χάρτης που έχουμε για τις σχέσης, το αντίστοιχο εσωτερικό μοντέλο δηλαδή, έχουν άμεση σχέση με την παιδική μας ηλικία (είναι η πρώτη περίοδος που άρχισαν να κατασκευάζονται). Η ψυχοθεραπεία, αξιοποιώντας τις γνώσεις για τον εγκέφαλο και την θεωρία του συναισθηματικού δεσμού έρχεται για να βοηθήσει στην δημιουργία νέων, πιο θετικών μοντέλων εργασίας.

Θεραπεία στην ενήλικη ζωή

Οι συναισθηματικές συνέπειες του “τραύματος δεσμού” αφορούν τόσο την σχέση του ανθρώπου με τον εαυτό του όσο και την σχέση του με τους υπόλοιπους ανθρώπους. Συχνά, οι άνθρωποι που βίωσαν πρώιμες τραυματικές εμπειρίες έχουν εσωτερικεύσει μια “αποδιοργανωμένη ανασφαλή σύνδεση”, προβάλλοντας και επαναλαμβάνοντας τα παιδικά συναισθηματικά τραύματα στην ενήλικη ζωή. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον παραμέλησης, κανείς μαθαίνει να αποξενώνονται από τον εαυτό του και τους άλλους ως μια βασική στρατηγική επιβίωσης.

Κλειδί για την ψυχική ανάκαμψη είναι να μάθουμε να προσδιορίζουμε τα διαφορετικά μέρη του εαυτού μας. Για να θεραπεύσουμε ένα “πληγωμένο εσωτερικό παιδί”, χρειάζεται να αναγνωρίσουμε ότι αποτελούμαστε από διαφορετικά “κομμάτια εαυτού” με τα οποία χρειάζεται να συμφιλιωθούμε.

Είναι χρήσιμο να συνειδητοποιήσουμε ότι τα ανεπίλυτα ζητήματα συναισθηματικού δεσμού μπορεί να εμφανιστούν ως, κατά τα άλλα, φυσιολογικοί στρεσογόνοι παράγοντες οι άποιοι όμως ανασύρουν φόβους και συναισθήματα που συνδέονται με αυτά τα απομονωμένα, παραμελημένα εσωτερικά κομμάτια μας. Είναι σημαντικό να μάθουμε να νοηματοδωτούμε, να ανακουφίζουμε και να αγκαλιάζουμε αυτά τα κομμάτια, ακόμα και αν βλέπουμε ότι μας φέρνουν πόνο. Όσο περισσότερο αποφεύγουμε να πονέσουμε από την επαφή με τον εαυτό μας, τόσο περισσότερο ο πόνος δυναμώνει και βρίσκει διέξοδο σε συμπτώματα και δυσπροσαρμωστικές συμπεριφορές. Αυτή η διαδικασία περιλαμβάνει την συμφιλίωση με τα κομμάτια του εαυτού μας, ακούγοντας τους εσωτερικούς μας διάλογους και δίνοντας σημασία στις επιθυμίες, τις στεναχώριες, τους φόβους, τις φαντασιώσεις και τα όνειρα που φέρνει το κάθε κομμάτι.

Θεραπεύοντας το εσωτερικό παιδί

Ο εαυτός ως βοηθός

Μέρος της διαδικασίας αφορά το πως θα μάθουμε να αγκαλιάζουμε το εσωτερικό παιδί κρατώντας μια στενή επαφή μαζί του και φροντίζοντας εκείνο το κομμάτι του εαυτού που είναι ευάλωτο και δυσκολεύεται να εμπιστευτεί. Η θεραπεία θα έρθει καθώς ο ενήλικας μαθαίνει πώς να ανταποκρίνεται στις εσωτερικές ανεκπλήρωτες ανάγκες του από τη παιδική του ζωή. Η κριτική επίσης δεν είναι βοηθητική. Αντίθετα, η συμπονετική στάση προς τον εαυτό και η αποδοχή είναι το κλειδί για την ανάκαμψη.

Οι άλλοι ως βοηθοί

Εκτός από την δουλειά με τον εαυτό μας, η επούλωση των σπασμένων εσωτερικών κομματιών (μοντέλων εργασίας) και των δυσλειτουργικών μοτίβων σχέσης περνάει και μέσα από την ανάπτυξη και καλλιέργεια υγιών σχέσεων με άλλους ανθρώπους. Αυτό μπορεί να γίνει με τη δημιουργία σχέσεων με ανθρώπους με έναν περισσότερο ασφαλή συναισθηματικό δεσμό, μέσω της ατομικής θεραπείας και στη συνέχεια μέσα από την ένταξη σε θεραπευτικές ομάδες.

 

Παραπομπές:
  1. Fisher, J. (n.d.) Healing Early Attachment Injuries by Listening to Our Trauma: Using Sensorimotor Psychotherapy to Speak with Shameful Inner Parts. Retrieved from: https://www.psychotherapynetworker.org/blog/details/695/healing-early-attachment-injuries-by-listening-to-our
  2. Garza, N. (n.d.) Learning to See Differently: Why the Adult Attachment Model Succeeds When Others Fail. Retrieved from: https://www.fulsheartransition.com/our-program/treatment/adult-attachment-model
  3. Paulsen, S.L. (2017). When there Are No Words: Repairing Early Trauma and Neglect from the Attachment Period with EMDR Therapy. Bainbridge Island, WA: Bainbridge Institute for Integrative Psychology.
  4. Perry, B. (2014). Helping Traumatized Children A Brief Overview for Caregivers. Published by: The Child Trauma Academy.Retrieved from: https://childtrauma.org/wp-content/uploads/2014/01/Helping_Traumatized_Children_Caregivers_Perry1.pdf
  5. Pietromonaco, P.R. & Barrett, L.F.(2000). The Internal Working Models Concept: What Do We Really Know About the Self in Relation to Others? Review of General Psychology Copyright 2000 by the Educational Publishing Foundation 2000, Vol. 4, No. 2, 155-175.
Χρήστος Κοροβίλας
Χρήστος Κοροβίλας
Είμαι Κλινικός Ψυχολόγος (ενηλίκων & παιδοψυχολόγος) και Ψυχοθεραπευτής. Σπούδασα ψυχολογία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο στην Αθήνα και στο Durham University στην Αγγλία όπου ολοκλήρωσα τις μεταπτυχιακές μου σπουδές στην αναπτυξιακή ψυχοπαθολογία. Έχω ειδικευτεί στη Συστημική - Οικογενειακή Ψυχοθεραπεία, ενώ έχω εκπαιδευτεί σε προγράμματα θεραπείας ζεύγους, ψυχοεκπαίδευσης γονέων και τεχνικές διαχείρισης του άγχους.